Κάπου στο μέσο του Κόλπου της Χρυσοχούς, σε απόσταση περίπου 40 χιλιομέτρων από την πόλη της Πάφου, ανάμεσα στο Δάσος Πάφου στα ανατολικά και τη Χερσόνησο του Ακάμα στα δυτικά, είναι κτισμένη για χιλιετίες τώρα μια ιστορική πόλη. Σήμερα ονομάζεται Πόλη Χρυσοχούς, στους Ελληνιστικούς και Μεσαιωνικούς Χρόνους ήταν γνωστή ως Αρσινόη, ενώ στα αρχαία χρόνια ονομαζόταν Μάριον.
Ένα ταξίδι στη δυτική αυτή εσχατιά του νησιού μας δεν συνιστά μόνο μια βιωματική περιηγητική εμπειρία, αλλά και μια διερευνητική περιδιάβαση στην Ιστορία πολλών αιώνων, καθώς πιθανολογείται ότι η περιοχή αυτή κατοικήθηκε από την Κυπροαρχαϊκή εποχή (725-475 π.Χ.) και αποτελούσε ένα από τα δέκα αρχαία βασίλεια της Κύπρου. Από τις μέχρι σήμερα όμως επιγραφικές / νομισματικές μαρτυρίες δεν γνωρίζουμε παρά μόνο τα ονόματα ορισμένων βασιλέων του Μαρίου του 5ου και του 4ου π.Χ. αιώνος. Προικισμένη από τη Γεωγραφία και την Ιστορία η περιοχή του Κόλπου της Χρυσοχούς, με τη φυσική της ιδιαίτερη ομορφιά, το απέραντο γαλάζιο της Μεσογείου, τις εκτεταμένες βοτσαλένιες παραλίες και τους γραφικούς ηλιόλουστους κάμπους, τους ιστορικούς και πολιτιστικούς θησαυρούς, τους θρύλους και τους πανάρχαιους μύθους να πλέκονται περίτεχνα με το σήμερα σε έναν χώρο, όπου έζησαν και λατρεύτηκαν αρχαίοι Θεοί και Βασιλείς, εν τέλει συνιστά έναν θαυμαστό πόλο έλξης για φυσιολάτρες, εξερευνητές, λάτρεις της Ιστορίας, του Πολιτισμού και της ιδιόμορφης εντοπιότητάς της. Οι απαιτητικοί ταξιδιώτες και οι επίδοξοι κολυμβητές, αναζητούν σε αυτό το μέρος τις μεγαλοπρεπείς εξωτικές παραλίες, το ζεστό μεσογειακό κλίμα, τα καταγάλανα κρυστάλλινα νερά και τα μοναδικά τοπία, τις γαστρονομικές τοπικές απολαύσεις και στιγμές ξεγνοιασιάς και χαλάρωσης, μακριά από την πολυκοσμία των κοσμικών θερέτρων. Ένα ταξίδι στην Πόλη Χρυσοχούς συνιστά επί πλέον μια ευκαιρία γνωριμίας με τη γειτνιάζουσα χερσόνησο του Ακάμα στα δυτικά, αλλά και την ευρύτερη περιοχή του Κόλπου της Χρυσοχούς και τα γραφικά της χωριά στα ανατολικά.
Όλα αυτά, σε συνδυασμό με την άδολη και εγκάρδια φιλοξενία των ντόπιων, συνθέτουν το τέλειο πανόραμα για μιαν αξέχαστη απόδραση στον οικιστικό χώρο και στα υπαίθρια θαλασσοφίλητα τοπία της περιοχής.
Παρότι σήμερα η Πόλη Χρυσοχούς παρουσιάζει την εικόνα μιας μικρής συγκροτημένης πόλης, με τις σύγχρονες σχολές Εκπαίδευσης και τις υπηρεσίες σύγχρονης υποδομής, όπως τα εμπορικά καταστήματα, τα φαρμακεία, τις τράπεζες, το γήπεδο ποδοσφαίρου και το νοσοκομείο, τις κρατικές και ημικρατικές υπηρεσίες κ.ά., διατηρεί εντούτοις αναλλοίωτο τον παραδοσιακό της χαρακτήρα και ζωντανό το αγροτικό στοιχείο της περιφέρειας με τις γεωργικές ενασχολήσεις και τη γεωργική χρήση ενός σημαντικού μέρους της γης της. Η συνύπαρξη παραδοσιακών και εκσυγχρονισμένων στοιχείων αναφοράς διαμορφώνουν την αυθεντική ταυτότητα της σημερινής Πόλης Χρυσοχούς, προσδίδοντας μίαν ακαταμάχητη υποβλητική γοητεία στα χρώματα και τα σχήματα της ιδιοπροσωπίας της.
Η Πόλη Χρυσοχούς σάς προσκαλεί να την ανακαλύψετε, ακολουθώντας μία εκ των δύο γραφικών διαδρομών από την πόλη της Πάφου είτε μέσω του καταπράσινου Στρουμπιού (Β7) είτε επιλέγοντας την παραλιακή διαδρομή μέσω της Πέγειας (Ε709), με θέα το απέραντο γαλάζιο της Μεσογείου και τις ήπιες εξάρσεις του επιβλητικού οροπεδίου της Λαόνας.
Η Πόλη Χρυσοχούς υπήρξε επί αιώνες γεωργικό κεφαλοχώρι, αφού τα εύφορα προσχωσιγενή εδάφη, τα κοκκινοχώματα και οι ξερορεντζίνες της επέτρεψαν διάφορες προσοδοφόρες αγροτικές εκμεταλλεύσεις. Μεγάλη η ποικιλία των αρδευόμενων και ξηρικών καλλιεργειών, όπως είναι οι ελιές, οι χαρουπιές, τα αμπέλια, διάφορα φρουτόδεντρα και καρποφόρα δέντρα, τα εσπεριδοειδή, οι αμυγδαλιές, οι καρυδιές, τα νομευτικά φυτά και άλλα καλλιεργήσιμα είδη.
Οι εμπορικές δραστηριότητες ήταν σχετικά περιορισμένες στο παρελθόν, ενώ οι εξωγεωργικές απασχολήσεις στο γειτονικό μεταλλείο της Λίμνης, μέχρι το 1979 όταν έκλεισε το μεταλλείο λόγω εξάντλησης των αποθεμάτων, συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό και στην πληθυσμιακή ανάπτυξή της. Στις μέρες μας η Πόλη Χρυσοχούς αγκαλιάζεται από τον τουρισμό και αποτελεί αναμφισβήτητα δημοφιλές θέρετρο και γενικότερα έναν περιζήτητο προορισμό, ιδίως σε περιόδους καλοκαιρινής τουριστικής αιχμής. Η έξοχη γεωγραφική θέση της την καθιστά ένα περιφερειακό, περιηγητικό και εμπορικό κέντρο για ολόκληρη την περιοχή.
Το Λατσί με τις θελκτικές του παραλίες, με ολοένα αυξανόμενη ανάπτυξη από τουριστικά καταλύματα και εστιατόρια, προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο, που αναζητούν ξεκούραση, ωραία καθαρά νερά για κολύμπι και περιήγηση στα όμορφα τοπία της περιοχής. Από το Λατσί προσφέρονται επίσης οργανωμένες κρουαζιέρες για εξερεύνηση της ανατολικής ακτογραμμής του Ακάμα προς τα ξακουστά Λουτρά της Αφροδίτης, την ειδυλλιακή Φοντάνα Αμορόζα, αλλά και πιο πέρα, μέχρι το ακρωτήρι του Ακάμα.
Η θάλασσα που περιβάλλει την περιοχή, πέραν των ελκυστικών παραλιών της, αποτελεί σημείο αναφοράς-«hot spot» για τη θαλάσσια βιοποικιλότητα σε παγκόσμιο επίπεδο και σημαντικό παραγωγικό βιότοπο ή καταφύγιο πολλών ζωντανών οργανισμών. Ορισμένα θαλάσσια είδη, που συναντά κανείς και σε άλλα μέρη του νησιού, όπως η θαλάσσια χελώνα Καρέτα, η μεσογειακή φώκια, κ.λπ. και θεωρούνται ως ευάλωτα, συναντώνται στο θαλάσσιο περιβάλλον, δυτικά και ανατολικά της Πόλης Χρυσοχούς.
Το θαλάσσιο αγγειόσπερμο φυτό Posidonia oceanica, που είναι ενδημικό φυτό της Μεσογείου και θεωρείται ως το σημαντικότερο θαλάσσιο οικοσύστημά της, έχει στη δυτική αυτή άκρη της Κύπρου την τιμητική του, εφόσον στην περιοχή του Ακάμα εντοπίστηκε ένα από τα βαθύτερα λιβάδια Ποσειδωνίας στη Μεσόγειο. Οι χελώνες Καρέτα, που ωοτοκούν στις παραλίες της Πόλης Χρυσοχούς βρίσκουν προστασία μέσα στο υποθαλάσσιο λιβάδι, τρέφονται και αναπαράγονται.
Ο Δήμος Πόλης Χρυσοχούς αποτελεί έναν από τους πλέον ιστορικούς Δήμους της Κύπρου, καθότι ιδρύθηκε το 1882, από τα πρώτα χρόνια της Βρετανικής αποικιοκρατίας και επισήμως ανακηρύχθηκε ως Δήμος το 1907. Από το 2024, μετά τη μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης της Κύπρου, ο Δήμος περιλαμβάνει συνολικά δεκατέσσερα δημοτικά διαμερίσματα, την Πόλη Χρυσοχούς, την Αγία Μαρίνα Χρυσοχούς, την Ανδρολίκου, την Αργάκα, τη Γιαλιά, τη Δρούσεια, την Κρίτου Τέρα, τη Μακούντα, το Νέο Χωριό, τα Νέα Δήμματα, την Πελαθούσα, την Τέρα, τον Πωμό και τη Χρυσοχού.
Ωστόσο, μια πόλη που είναι κτισμένη στα θεμέλια του αρχαίου Μαρίου, ενός από τα δέκα αρχαία βασίλεια της Κύπρου, με ένα τόσο ένδοξο παρελθόν θα πρέπει να ανακαλυφθεί στις πραγματικές της διαστάσεις.
Δύναται να θεωρείται σχεδόν βέβαιη η ταύτιση της περιοχής του Μαρίου και ενός, ως γνωστόν, από τα σημαντικότερα Κυπριακά Βασίλεια με την πεδιάδα της σημερινής Πόλης Χρυσοχούς. Ενδεικτική της ενδογενούς τους συσχέτισης η αρχαιολογική σκαπάνη, η οποία έφερε στο φως όστρακα κεραμικής, που παραπέμπουν στη χρήση του εν λόγω χώρου ήδη από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (Childs1997, 37-39). Πιστοποίηση τούτου επίσης παρέχουν στην ευρύτερη περιοχή εκτάσεις ανασκαφέντων νεκροταφείων, τα οποία χρονολογούνται από την Kυπρογεωμετρική εποχή (1050-750 π.Χ) και συνεχίζουν μέχρι τη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή περίοδο. (SCEIII, 287-288 Νικολάου 1964,131-187˙ Childs1988, 121-130 και 1999, 223-237).
Το αρχαίο Μάριον ήταν ένα από τα πλουσιότερα αρχαία Κυπριακά Βασίλεια χάρη στη γεωγραφική του θέση, στη βορειοδυτική ακτή της Κύπρου, στα πλούσια κοιτάσματα χαλκού στο γειτονικό μεταλλείο της Λίμνης και χάρις στην ύπαρξη λιμανιού, απ’ όπου γίνονταν οι εξαγωγές, αλλά και εισαγωγές άλλων προϊόντων. Το Μάριον αναφέρεται εξάλλου σε ιστορικές πηγές ως κέντρο τού χαλκού. Η γεωγραφική θέση του Μαρίου τού επέτρεψε τη δημιουργία σχέσεων με τη Μητροπολιτική Ελλάδα, αφού η δυτική τοποθεσία του λιμανιού ήταν πιο κοντά στην Ελλάδα και εδώ έφθαναν πρώτα τα καράβια από η Δύση.
Η ελληνικότητα της πόλης του Μαρίου επιβεβαιώνεται επίσης τόσο από τις επιγραφικές Ελληνικές ονομασίες των βασιλέων, όσο και από τις αρχαίες φιλολογικές πηγές. Ο αρχαίος Έλληνας εξερευνητής Σκύλαξ ο Καρυανδεύς (τέλη του 6ου και αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.) στο έργο Περίπλους χαρακτηρίζει το Μάριον, όπως και τη Σαλαμίνα «πόλεις ελληνίδες». Σύμφωνα με τον σπουδαίο λόγιο και γραμματικό Στέφανο Βυζάντιο του 6ου μ.Χ. στο έργο του Ἐπιτομή η πόλη ιδρύθηκε από ένα μυθικό πρόσωπο, τον Μαριέα, που του έδωσε και την παρεμφερή ονομασία.
Το αρχαίο Μάριον διατηρήθηκε μέχρι τα τέλη του 4ου π.Χ. αιώνα, όταν καταργήθηκε ο θεσμός των βασιλείων από τον Πτολεμαίο Αʹ. Κατά τους Ελληνιστικούς Χρόνους είχε μετονομασθεί σε Αρσινόη, ύστερα από καταστροφή και ανοικοδόμησή του και έφερε την ονομασία αυτή προς τιμήν της βασίλισσας της Αιγύπτου και της Κύπρου Αρσινόης Βʹ, κόρης του Πτολεμαίου Αʹ Σωτήρος και αδελφής του Πτολεμαίου Βʹ Φιλαδέλφου.
Η νέα πόλη Αρσινόη αναπτύχθηκε κατά τους Ελληνιστικούς Χρόνους μέχρι το τέλος της Αρχαιότητας, ενώ φαίνεται ότι είχε ακμάσει κατά τα Πρωτοβυζαντινά χρόνια, αλλά επλήγη καίρια από τις Αραβικές Επιδρομές, που την κατέστρεψαν. Αποτέλεσε μάλιστα έδρα μιας από τις πρώτες χριστιανικές επισκοπές, που ιδρύθηκαν στην Κύπρο, μετά τη διάδοση του Χριστιανισμού.
Σταδιακά η ονομασία Αρσινόη εγκαταλείφθηκε και μετονομάσθηκε σε Πόλη Χρυσοχούς. Με την ονομασία αυτή ο οικισμός ήταν γνωστός κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας και έτσι αναφέρεται από τον Μεσαιωνικό Χρονογράφο Λεόντιο Μαχαιρά.
O Ιστορικός Φλώριος Βουστρώνιος του 16ου μ.Χ. αιώνα αναφέρει ότι ο οικισμός της Πόλης Χρυσοχούς βρισκόταν στην περιοχή της αρχαίας Αρσινόης, επισημαίνοντας ότι στα δυτικά της «στην περιοχή που ονομάζεται Ακάμας», υπήρχε άλλη αρχαία πόλη, η Ακαμαντίς. Σε αρχαίους χάρτες ο οικισμός σημειώνεται ως Poli.
Ως διοικητική πρωτεύουσα ενός των διαμερισμάτων της Κύπρου, η Πόλη Χρυσοχούς παρέμεινε και μετά την κατάκτηση της Κύπρου από τους Τούρκους, εξ ου και εγκαταστάθηκαν σ’ αυτήν διοικητικοί, θρησκευτικοί και άλλοι Τούρκοι αξιωματούχοι.
Με μια μακραίωνη Ιστορία στο ενεργητικό της η Πόλης Χρυσοχούς νοιώθει σήμερα έντονα τον παλμό της Ιστορίας να τη δονεί απ’ άκρη σ’ άκρη. Ο αρχαιολογικός χώρος του Μαρίου, οι εκκλησίες, τα μουσεία και τα πολιτιστικά της μνημεία μάς αφηγούνται τις πλούσιες παρακαταθήκες του παρελθόντος της, χωρίς βεβαίως να γνωρίζουμε ακόμη την έκτασή του με την προοπτική νέων μελλοντικών ανασκαφών.
Από τον Οδηγό «Περιδιαβάζοντας την Πόλη Χρυσοχούς», Οδοιπορικό στα χωριά του Κόλπου Χρυσοχούς και στον Ακάμα.
Το βιβλίο είναι διαθέσιμο στο Μουσείο Θάλασσα και Πολιτισμός Πόλις-Λατσιού.
