Κατά την εν εξελίξει πανδημία του Covid-19, όπου η επιστήμη της Ιατρικής έχει τον πρωταρχικό ρόλο στην αντιμετώπισή της, φάνηκε, μέσα στο πλαίσιο της διεπιστημονικότητας, η σημαντική συμβολή της Ιατρικής Γεωγραφίας και Χαρτογραφίας στην αξιολόγηση της εξάπλωσης των πανδημιών.

Η μελέτη των γεωγραφικών δεδομένων μέσα από την Γεωγραφία, την επιστήμη της χωρικής σκέψης, της σχέσης φύσης και κοινωνίας, χώρου και χρόνου, αποτελεί απαραίτητο εργαλείο στα χέρια των επιστημόνων. Οι διαδραστικοί χάρτες σε πραγματικό χρόνο που δημοσιεύτηκαν κατά την πανδημία του Covid-19, από ιατρικά και ακαδημαικά κέντρα, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα γεωγραφικά δεδομένα, αποτέλεσαν βασική πηγή πληροφόρησης και διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην κατανόηση της διασποράς της.

Η ιατρική χαρτογραφία ήταν από προηγούμενους αιώνες παρούσα στην απεικόνιση της εξάπλωσης των πανδημιών. Η χαρτογράφηση των επιδημιών παρείχε τη δυνατότητα στους επιστήμονες να αναλύσουν και να συσχετίσουν νόσους και επιδημίες με τον γεωγραφικό χώρο και τη νοσολογική του κατάσταση (θερμοκρασία, υγρασία, μορφολογία εδάφους, βιοτικό επίπεδο, μεταναστευτικές ροές, περιβαλλοντικά προβλήματα κ.λπ.). Ο διευθυντής του Κέντρου Υγείας και Παγκόσμιου Περιβάλλοντος του Harvard Medical School, Paul Epstein, είχε πει πως «η γεωγραφία επιτρέπει στους ερευνητές να εξετάσουν τις επιπτώσεις των κλιματικών προτύπων, των καιρικών συνθηκών και των χωρικών συστάδων ασθενειών και να ανακαλύψουν πού μπορεί να υπάρχει ευπάθεια πληθυσμών».

Η ιστορία της Ιατρικής Χαρτογραφίας παρουσιάζει, από τον 16ο αιώνα, χάρτες με απεικόνιση ιατρικών πληροφοριών όπως χαρτογράφηση των λοιμοκαθαρτήριων για την πρόληψη της πανώλης, την απεικόνιση των νοσούντων περιοχών της χολέρας, του κίτρινου πυρετού, της ελονοσίας, της φυματίωσης κ.λπ.

Σταθμό στην ιστορία της Ιατρικής Χαρτογραφίας αποτέλεσε ο επιδημιολογικός χάρτης του ιατρού Δρ. John Snow το 1854. Ο Δρ. Snow στην προσπάθειά του να περιορίσει την πανδημία της χολέρας στο Λονδίνο, κατασκεύασε ένα χάρτη του Σόχο, εστίας της πανδημίας, απεικονίζοντας τα σπίτια των κατοίκων που πέθαναν από χολέρα και αποδεικνύοντας πως τα περισσότερα θύματα, είτε ζούσαν κοντά σε μία δημόσια αντλία με μολυσμένο νερό το οποίο κατανάλωναν, είτε πιο μακριά αλλά προμηθεύονταν νερό από την ίδια πηγή. Ο χάρτης βοήθησε τις κρατικές αρχές να συμπεράνουν πως το πηγάδι είχε φτιαχτεί δίπλα σ’ ένα παλιό υπόνομο, στο οποίο διέρρεαν τα λήμματα. Έτσι έκλεισαν την αντλία και τα κρούσματα χολέρας έπεσαν κατακόρυφα. Ο Δρ Σνόου κατάφερε με τη χαρτογράφηση του να ανατρέψει τη θεωρεία που κυριαρχούσε στην ιατρική κοινότητα του 19ου αιώνα για τον τρόπο μετάδοσης μέσω του κακού αέρα.

Η πανδημία διαδόθηκε μέσω των θαλάσσιων οδών και έφτασε έπειτα από ένα χρόνο στην Αμερική. Επικεντρώνεται σε μία φτωχογειτονιά της Νέας Υόρκης με πολλά σκουπίδια και βρωμιά, επιβεβαιώνοντας της θεωρία του Snow, πως η νόσος συνδέεται με τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης. Η Νέα Υόρκη δημιούργησε τότε την πρώτη υγειονομική της υπηρεσία και ξεκίνησε ενημέρωση του πληθυσμού ούτως ώστε να διατηρεί τους σωστούς κανόνες υγιεινής.

Ο τομέας της Ιατρικής Χαρτογραφίας είναι σήμερα τεχνολογικά αναβαθμισμένος και διαθέτει πλήθος γεωγραφικών δεδομένων από διαφορετικές πηγές. Τα γεωγραφικά συστήματα πληροφοριών (GIS), χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για την ανάλυση των σχέσεων μεταξύ παθογόνων παραγόντων και του γεωγραφικού τους περιβάλλοντος. Τα GIS επιτρέπουν τη συλλογή, επεξεργασία, απεικόνιση και ανάλυση των γεωγραφικών πληροφοριών, συμβάλλοντας στην κατανόηση της χωρικής κατανομής των λοιμώξεων και της ευρύτερης εικόνας της δημόσιας υγείας.

Στην επιδημιολογία, τα GIS επιτρέπουν την οπτικοποίηση της γεωγραφικής κατανομής των ασθενειών, αποκαλύπτοντας χωρικές και χρονικές τάσεις και μοτίβα και συντελώντας στην κατανόηση της χωρικής εξάπλωσης και της δυναμικής μιας επιδημίας. Επιπλέον, επιτρέπουν συσχετισμούς διαφόρων παραμέτρων για τη σωστή διαχείριση μίας νόσου, πχ. δεδομένα που σχετίζονται με τα νοσοκομεία (αριθμός κλινών, νοσηλευτικού προσωπικού, πληρότητας), περιβαλλοντικές συνθήκες (ποιότητα αέρα, ατμοσφαιρική ρύπανση), κ.λπ. με απώτερο στόχο τη διεξαγωγή συμπερασμάτων από τους κρατικούς φορείς για τον σχεδιασμό πρόληψης και ελέγχου των επιδημιών.

Η ιατρική γεωγραφία μελετά πέραν των γεωγραφικών χαρακτηριστικών και οικοσυστημάτων, τον χώρο διαμονής, τον τρόπο διαβίωσης και τον τρόπο μετακίνησης των πληθυσμών στον χώρο, αφού αυτά καθορίζουν και την μετακίνηση των ιών. Το εμπόριο και οι διασυνδέσεις μεταξύ χωρών και ηπείρων είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από κάθε πανδημία.
Στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης, οι σύγχρονες μολυσματικές ασθένειες μεταδίδονται από τις αεροπορικές μετακινήσεις πολύ γρήγορα. Στην πανδημία Covid-19, παρατηρήσαμε πόσο γρήγορα ο ιός διέσχισε τα σύνορα των χωρών και ηπείρων από την πόλη Wuhan της Κίνας όπου πρωτοεμφανίστηκε.

Η γεωγραφία των μεταφορών επιτρέπει σε ένα ιό που ξεκίνησε πχ. από μία πόλη στην Κίνα, να μεταδοθεί σε μερικές ώρες σε όλες τις αεροπορικές συνδέσεις της πόλης ανά τον κόσμο, παρά σε μια άλλη πόλη ή χωριό της ίδιας χώρας, με τα οποία συνδέεται οδικώς. Επίσης, οι πόλεις που συνδέονται με αυτοκινητόδρομους είναι πιο επιρρεπείς στην άμεση εξάπλωση των ιών, αφού είναι πιο γρήγορη η κυκλοφορία των ανθρώπων και επομένως και των ιών, παρά σ΄ένα απομακρυσμένο χωριό. Τα αστικά κέντρα με υψηλές συγκεντρώσεις πληθυσμού, δέχονται επίσης τη γρήγορη διάδοση μολυσματικών ασθενειών.

Η τεχνολογία GPS επιτρέπει σήμερα την ιχνηλάτηση ατόμων που έχουν προσληφθεί από ένα ιό, καθώς και τις επαφές τους, τον γεωγραφικό χώρο στον οποίο ζουν και τον τρόπο με τον οποίο μετακινούνται. Σήμερα, οι ερευνητές χρησιμοποιούν τα GPS σε απομακρυσμένες περιοχές για να χαρτογραφήσουν μολυσματικές ασθένειες και μετακινήσεις πληθυσμών. Σε περιοχές της Αφρικής πχ. εφαρμόζονται προγράμματα με στόχο τον έλεγχο της ελονοσίας. Χαρτογραφούνται οι περιοχές που πλήττονται από την ελονοσία (η ελονοσία εμφανίζεται συνήθως κοντά σε ποτάμια και σε πεδινές περιοχές όπου τα κουνούπια αναπαράγονται και όχι σε υψόμετρα) και υπάρχει παρακολούθηση και συσχετισμός της ποσότητας των κουνουπιών με τα πλησιέστερα ποτάμια και εγκαταστάσεις, με δεδομένα θερμοκρασίας, βροχόπτωσης και άλλα χωρικά στοιχεία, για να μπορέσουν οι ερευνητές να διεξαγάγουν τα σωστά συμπεράσματα για τη θνησιμότητα. Τα δεδομένα GPS επεξεργάζονται σε συστήματα GIS και δημιουργούνται εξειδικευμένοι χάρτες.

Ζούμε σήμερα στην εποχή των δεδομένων, της παγκοσμιοποίησης, της ελεύθερης διακίνησης πληθυσμών και εμπορίου, των μεταναστευτικών ροών, των αεροπορικών και θαλάσσιων συγκοινωνιών, όπου οι επιδημίες εξαπλώνονται γρήγορα.

Η Γεωγραφία, μία πολυδιάσταση επιστήμη, δυστυχώς υποβαθμισμένη στην ελληνική δημόσια εκπαίδευση, θα μπορούσε να αποτελέσει, μέσα στο πλαίσιο της πολυεπιστημονικότητας, μία σημαντική πηγή πληροφόρησης για τους ερευνητές και τους κρατικούς φορείς για την αντιμετώπιση σύνθετων προβλημάτων όπως αυτά των πανδημιών.

 

Χριστίνα Καρούζη
Γεωγράφος-Χαρτογράφος

Αποψίλωση της  Αμαζονίας:  Ένας  πόλεμος ενάντια στη φύση

Ίσως  οι πολεμικές συγκρούσεις του  21ου αιώνα να μην είναι τόσο σημαντικές μπροστά στον  πόλεμο ενάντια στη φύση. Έχει αποδειχθεί πως η περιβαλλοντική καταστροφή είναι πιο ισχυρή από οποιαδήποτε άλλη καταστροφή.

Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου, το μεγαλύτερο οικοσύστημα της Γης, ο  «πνεύμονας του πλανήτη» και  προπύργιο του στη  μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής, απειλείται από  πυρκαγιές.

Η Αμαζονία είναι η μεγαλύτερη λεκάνη απορροής του πλανήτη στον κόσμο και το δάσος της αντιπροσωπεύει πάνω από τις μισές δασικές εκτάσεις που υπάρχουν στη γη.  Οριοθετείται από τα υψίπεδα της Γουιάνας στα βόρεια, τα βουνά των Άνδεων στα δυτικά, το κεντρικό οροπέδιο της Βραζιλίας στα  νότια και τον Ατλαντικό Ωκεανό στα ανατολικά. Περίπου  το 60% της λεκάνης του Αμαζονίου βρίσκεται εντός  των συνόρων της Βραζιλίας.

Πρόκειται για ένα οικοσύστημα, όπου συνυπάρχουν εναρμονισμένα και αλληλοεπιδρούν ένα δάσος καταφύγιο  σπάνιας χλωρίδας  με πέραν  των 3 εκ. φυτών και ζώων, ένα υγρό τροπικό  κλίμα, ένα  ποτάμιο σύστημα στο οποίο καταλήγει το 20% του γλυκού νερού του πλανήτη και η γενέθλια γη 34 εκατομμυρίων ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένων 500 αυτοχθόνων φυλών.

Το Δάσος αυτό είναι ο σημαντικός προμηθευτής της Γης σε οξυγόνο  και απορροφά  περίπου το 1/4 του διοξειδίου του άνθρακα του πλανήτη.

Α. Αίτια των πυρκαγιών στην Αμαζονία

Οι πυρκαγιές στην Αμαζονία είναι αποτέλεσμα   της  ανθρώπινης επέμβασης στη φύση. Κύρια αιτία, η  αποψίλωση των δασών. Η Αμαζονία σίγουρα δεν καίεται  από φυσικά αίτια  και είναι αποτέλεσμα της ανθρωπογενούς διάβρωσης.Ο  μεγάλος αριθμός των πυρκαγιών, σε σύγκριση με άλλες χρονιές, δεν μπορεί να αποδοθεί στην ξηρασία.

Εξάλλου,  το 2019 δεν υπήρχε στην Αμαζονία  περισσότερη  ξηρασία σε σύγκριση με προηγούμενα χρόνια  που να δικαιολογεί τη  δραματική αύξηση του αριθμού των πυρκαγιών. Τα τελευταία στοιχεία κάνουν λόγο για περισσότερες από 75.000 δασικές πυρκαγιές στη Βραζιλία από την αρχή του 2019, ενώ το 2018 είχαν καταγραφεί περίπου 40.000.

Το πρωτογενές δάσος του Αμαζονίου χάνει εδώ και δεκαετίες έδαφος ενόψει της ραγδαίας εκμετάλλευσης της γης και  αποψιλώνεται  σε ποσοστό της τάξης των 1,5 στρεμμάτων ανά δευτερόλεπτο. Κύρια αίτια η  εκμετάλλευση της γης για   βιομηχανική χρήση, η επέκταση των φυτειών και βοσκοτόπων, η εμπορία ξυλείας, η λατόμευση/εξόρυξη ορυκτών, ηεγκατάσταση υδροηλεκτρικών μονάδων για παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, η δημιουργία δρόμων για μεταφορές κτλ.

Μόνο σε ένα έτος, το 2018, το Δάσος του Αμαζονίου καταστράφηκε κατά  7900 km2.  Αν αναλογιστούμε πως η Κύπρος έχει μέγεθος 9251 km2, αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος της καταστροφής.

Οι  πυρκαγιές στην Αμαζονία είναι μία  βίαιη εισβολή στα γηγενή εδάφη των αυτοχθόνων λαών. Αποσκοπούν στο να καθαρίσουν τις ήδη αποψιλωμένες περιοχές και να προετοιμάσουν τη γη για τις εντατικές καλλιέργειες  προς όφελος των εμπορικών συμφερόντων των επενδυτών που  προμηθεύουν την Ευρώπη και Αμερική με προϊόντα, κυρίως σόγια και βοδινό κρέας και  πρώτες ύλες.

Β. Συνέπειες της αποψίλωσης της Αμαζονίας στην κλιματική αλλαγή του πλανήτη

Η  ανθρωπογενής  κλιματική αλλαγή  που επιφέρουν οι πυρκαγιές, απειλεί το περιβάλλον, την κοινωνία και οικονομία, την ανθρώπινη ζωή και τους ζωντανούς οργανισμούς στη γη.

Μεταβολή του παγκόσμιου κλίματος:

Ως το μεγαλύτερο τροπικό δάσος στον κόσμο,  το Δάσος Αμαζονίου, διαδραματίζει σημαντικό  ρόλο στο  φαινόμενο του θερμοκηπίου.  Το τροπικό δάσος  παράγει με τη φωτοσύνθεση της χλωροφύλλης του από μόνο του ένα σημαντικό ποσοστό οξυγόνου του πλανήτη που πιστεύεται  πως φτάνει το 20%.

Εκείνο όμως που επιδεινώνει την ταχύτητα μεταβολής του κλίματος από τις πυρκαγιές,  δεν είναι τόσο  η  μείωση της παραγωγής  οξυγόνου,  όσο η  υπερβολική έκλυση Διοξειδίου του Άνθρακα  από την καύση οργανικών υλικών. Οι απώλειες δασικών εκτάσεων μειώνουν επίσης την απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα από τα οικοσυστήματα  και συμβάλλουν στην αύξηση της υπερθέρμανσης του κλίματος.

Η μακροπρόθεσμη συσσώρευση αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα παγιδεύει τη θερμότητα και θερμαίνει την ξηρά, τους ωκεανούς και την ατμόσφαιρα.

Η καταστροφή του Δάσους από τις πυρκαγιές σημαίνει υποβάθμιση των δέντρων και φυτών και  ένα πιο ευάλωτο έδαφος σε νέες πυρκαγιές και πλημμυρικά φαινόμενα.

Μία καταστροφή του Τροπικού Δάσους  σε παγκόσμιο επίπεδο δεν θα επιφέρει μόνο αύξηση της θερμοκρασίας ανάλογα με την ποσότητα του διοξειδίου του άνθρακα που θα έχει εκλυθεί, αλλά και  μείωση της βροχόπτωσης.

Απώλεια  της βιοποικιλότητας

H πύρινη λαίλαπα στην Αμαζονία και οι εκπομπές διοξειδίου άνθρακα, έχουν καταστροφικά αποτελέσματα για τη βιοποικιλότητα και τη διατήρηση της σπάνιας χλωρίδας και πανίδας του τροπικού δάσους.

Αξίζει να αναφερθεί πως πολλά σπάνια τροπικά φυτά με θεραπευτικές ιδιότητες βρίσκονται στα τροπικά δάση  και κινδυνεύουν να  εξαφανιστούν. Περίπου το  70% των φυτών που  χρησιμεύουν για θεραπεία του καρκίνου, βρίσκεται στα τροπικά δάση, ενώ πολλά φυτά για αντιμετώπιση της ελονοσίας είναι ενδημικά του Αμαζονίου.

Παρόλο που οι φλόγες ξεκινούν στο επίπεδο του εδάφους, μπορεί να επέλθει  καταστροφή και των πιο ψηλών δέντρων μέχρι και δύο χρόνια μετά τη φωτιά. Τα νεκρά δέντρα χάνουν τα φύλλα τους, αυτό οδηγεί σε μεγαλύτερη διείσδυση του ήλιου στο δάσος,  με επακόλουθο η βλάστηση να γίνεται πιο εύφλεκτη.

Επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και τον κοινωνικο-οικονομικό τομέα

Οι επιπτώσεις της τοπικής και κλιματικής αλλαγής στην υγεία είναι εμφανείς. Η ιατρική γεωγραφία της Αμαζονίας αλλάζει.

Η ποιότητα του αέρα από τις πυρκαγιές επιδεινώνεται και προκαλούνται σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα. Το στρώμα καπνού των τελευταίων πυρκαγιών, ορατό και σε δορυφορικούς χάρτες, έφτασε μέχρι και την πόλη του Σάο Πάολο, σε απόσταση πέραν των  3.000 χιλιομέτρων.

Εμφανείς είναι και οι κοινωνικο-οικονομικές  επιπτώσεις. Η υποβάθμιση του περιβάλλοντος θα εκτινάξει την περιβαλλοντική μετανάστευση.

Το περιβάλλον διαβίωσης των αυτοχθόνων φυλών, των  Θεματοφυλάκων των 5,5 εκατομμύριων χμ2 του τροπικού δάσους του Αμαζονίου είναι στο έλεος των διεθνών αγορών, των εμπόρων πρώτων υλών, επενδυτών και καταναλωτών.

Η Αμαζονία θα πρέπει να είναι η αφορμή να δούμε το μέλλον  ολόκληρου του πλανήτη  για να αποτραπούν  πυρκαγιές σε όλα τα αντίστοιχης οικολογικής αξίας δάση.

Η Βραζιλία θα πρέπει να προστατεύσει την Αμαζονία όπως θα πρέπει να προστατευτούν και όλα τα τροπικά δάση για να αποτραπεί επιδείνωση της κλιματικής αλλαγής την οποία βιώνουμε.

Ο πόλεμος που ξεκίνησε ο άνθρωπος με τη φύση θα πρέπει να τερματιστεί το συντομότερο. Διότι είναι  ένας πόλεμος που,  εάν ο άνθρωπος κερδίσει, στο τέλος θα βγει ηττημένος…

 

© 2020 SELAS PUBLICATIONS LTD. All Rights Reserved. Website Designed & Developed by ECONSTRUO DIGITAL